اينجا علم را در مقابل معرفت ذكر فرموده ، بايد فقط مراد دانش عقلى فكرى يا مكتسبى تدريسى باشد ، و مراد از معرفت ، دانش فراستى ، و فقر سلوكى موهوبى ، موروث از عمل باشد ، درصورتىكه آن دانشها باعث تيقّظ از غفلت و جالب بسلوك گردد ، پس اين علم و هشيارى كه سالك را حاصل است ، اگر در تحت تربيت عالم الهى باشد ، دليل و جاذب بسوى علم با اللّه است ، كه معرفت و علم جذبه و وجد باشد ، پس وقتى كه معرفت آمد ، از خودى خود را سلب مىكند ، و وقتى كه جبل و كوه پندار و انانيّت را جذبه الهى ، و نور او متلاشى كرد ، البته وصف علم كه ديدن عالميّت است ، هم ازو مسلوب گردد ولى حركات علم ، كه اعمال و نماز و روزه است ، باقى است كه فرموده‌اند : « العلم يهتف بالعمل و الّا فارتحل » است ولى اگر پردهء منيّت باقى باشد و سلب نگردد ، در ساير علوم رسميّه ، البته آن علم منجرّ بجهل و و بال و ضلال خواهد شد ، كه مراد از جهل ، جهل نفس و حقّ است كه فرموده‌اند : « علم كز تو ترانه بستاند * جهل از آن علم به بود صد بار » * * * * « تيغ دادن در كف زنگِىّ مست * به كه افتد علم نادان را بدست » بارى ، گرچه بود اين جايگه جَولان راز * مصلحت نبود سخن گفتن دراز قوله ( قس ) رؤية العلم عجز المريدين » يعنى ديدن علم ، عجز مريدان است ، زيرا كه مريد با ارادت اگر عمل مىكرد ، و رايحهء از نفحات و جذبات محبت ، به مشامش مىرسيد ، به حكم غلبهء حالات و جذبه ، و تعريفات حقّه ، از خود و از وصف خود كه ديدن علم است ، غافل مىشد ، پس اين رؤيت ، دليل عجز و نقصان استعداد ، يا عمل است كه فرموده : « العلم دليل و الحكمة ترجمان » باز از علم ، سلوك ، با دانش بىجذبه ، را اراده فرموده و از حكمت جذبه و علم موهوبى ، و معرفت را خواسته ، كه آن اوّلى ، فقط راهنماست ، ولى حكمت ، كه معرفت كمون حالات و تجليّات ، با جذبه است و نتيجهء آن ولايت و خير كثير است ترجمان است ، يعنى اشارات آن عين مقصود است نه دليل « فالحكمة دعوة مخصوصة و العلم دعوة معمومة » علم دعوت عمومى است كه عامه و خاصه با دانش جزئى به راه عمل مىروند ولى حكمت دانستنى است كه مخصوص سالكان و مجذوبان مطلق و مجذوبان سالك است كه خواص و اخصند پس معنى : و الحكمة توسّل اينست كه حكمت سبب و وسيله و زاد راه سالكان است كه در قرآن فرموده :